خوش آمدید

جستجو

تبلیغات





وجوه تمایز بخش سواد رسانه ای از سواد اطلاعاتی و قابلیت های ضروری

    (گذر از مفاهیم سواد اینترنتی و سواد کتابخانه ای)

    تا امروز حدود 34 نوع سواد در حوزه های مختلف علمی بر شمرده شده است؛ از جمله سواد اقتصادی، سواد سیاسی، سواد اجتماعی، سواد کامپیوتری، سواد اینترنتی، سواد کاری و.....و در نهایت سواد رسانه ای و سواد اطلاعاتی که بسیاری از مردم حتی کارشناسان ارتباطات و آی تی نیز گاها این دو مفهوم را به جای یکدیگر بکار برده و تمایزی بین آنها قائل نمی شوند. لذا در این یادداشت سعی خواهد شد ضمن ارائه تعریفی از سواد، مفهوم سواد رسانه ای و سواد اطلاعاتی را تشریح کرده و وجوه تمایز بخش آنها را از نظر بگذرانیم تا شاید به فهم بهتری از این دو مفهوم انجامیده و از بکارگیری نابجای آنها اجتناب گردد.

    تعریف سواد: به طور خیلی خلاصه، سواد را می توان توانائی خواندن و نوشتن تعریف کرد ولذا هر کس که در سطحی، قادر به خواندن و نوشتن متنی حداقل به یک زبان رایج و ترجیحا مادری باشد می توان او را در سطحی از با سوادی ارزیابی و قرار داد. در مفهوم جدید سواد در عصر اطلاعات نیز نيازمند ارائه تعريف گسترده‌تري از این مفهوم در دو ُبعد رسانه ای و اطلاعاتی هستیم كه بسیار فراتر از  توانايي خواندن و نوشتن بوده و مبتنی بر قابلیت ها و مهارت های دیگری است. در ادامه و قبل از یادآوری الزامات هریک از این دو نوع سواد رایج در جامعه شبکه ای، ابتدا نظری خواهیم افکند به تعریف سواد اطلاعاتی تا بهتر بتوان شاخص های آن را بر شمرد.

     سواد اطلاعاتی مفهوی است که بیشتر در فرهنگ و متون کتابداری مورد استفاده قرار می گیرد و می توان این مفهوم را اینگونه تعریف کرد که سواد اطلاعاتی، علاوه بر توانایی خواندن و نوشتن، آگاهی از قابلیت های محاسباتی و توانایی تشخیص و بیان روشن مسائل، به کمک فن آوری رایانه ای است که البته این آگاهی، شامل برنامه ریزی رایانه ای نمی شود.  سواد اطلاع رسانی نیز به نظامی گفته می شود برای سازماندهی، ذخیره سازی، بازیابی و اشاعه اطلاعات طراحی شده که این امور را در سازمان ها و موسسات حرفه ای، معمولا کارشناسان داده پرداز و داده کاو و یا کارشناسان دانش شناسی و کتابداران بر عهده می گیرند. در واقع، سواد اطلاعاتی قابلیتی است که فرد را در دسترسی مفید و موثر به اطلاعات، ارزیابی انتقادی آن و استفاده دقیق و خلاق از اطلاعات بدست آمده به منظور رفع نیازهای اطلاعاتی خویش توانمند می سازد. به بیان دیگر می توان گفت که سواد اطلاعاتی توانایی بازیابی و تفکر در باره اطلاعات و قدرت استفاده از اطلاعات به عنوان یکی از ضروریات کار، زندگی و برقراری ارتباط بین انسان ها ست(ویستا، نقل به مضمون). سالهاست که کتابداران تلاش می‌کنند با استفاده از انواع ابزارها و فناوری‌ها به طور مؤثر مفید، برنامه‌های آموزش استفاده از کتابخانه و منابع آن را مطابق با دانش موضوعی و حوزه تخصصی مراجعان عملی سازند و لذا در ابتدا به جای سواد اطلاعاتی  مفهوم سواد ریانه ای متدوال شد. از اواسط دهه ۱۹۸۰ کتابداران دانشگاهی با استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات، برنامه‌های آموزش استفاده‌کنندگان را با عنوان «سواد اطلاعاتی» به جای «سواد کتابخانه‌ای» ارائه کردند( ویکی پدیا).

    در ادامه، برخی از مهم ترین مهارت های سواد اطلاعاتی و توانایی های مرتبط با این مفهوم را  که در تعریف فوق هم به آنها اشاره ای شد یادآوری می گردد:

     

    مهارت های سواد اطلاعاتی[2]

    درگزارش مهارت هاي سواد اطلاعاتي(هنري ولين,1994)اين مهارت ها به عنوان توانايي هايي ياد شده كه در  شكل گيري و رشد سواد اطلاعاتي تاثيردارند. براساس اين نظريه، باسوادان اطلاعاتي دردستيابي به اطلاعات موردنياز باید  به این مهارت های ششگانه توجه کنند:

    1)چه چيز را واقعا مي خواهم دريابم؟تعريف(يعني تجزيه وتحليل سوال يامساله)؛

    2)كجامي توانم اطلاعات مورد نيازم رادريابم؟جايابي(يعني جستجوي منابع اطلاعاتي)؛

    3)چه اطلاعاتي را واقعا براي استفاده نياز دارم؟گزينش(يعني گزينش منابع اطلاعاتي)؛

    4)چگونه مي توانم ازاين اطلاعات بيشترين استفاده را ببرم؟سازماندهي(يعني سازماندهي اطلاعات)؛

    5)چگونه مي توانم اين اطلاعات را ارئه دهم؟نحوه ارائه(يعني، استفاده ازاطلاعات)؛

    6)چه چيزي از اين اطلاعات آموختم؟ارزشيابي(يعني,ارزشيابي منابع واطلاعات گردآوري شده)

    كتابدار یا داده کاو یا کارشناس دانش شناسی با اجراي برنامه آموزش انفرادي يا جمعي مي تواند اين موارد را به پژوهشگر آموزش دهد. درمرحله اول، چگونگي تجزيه و تحليل سوال يا موضوع تحقيق، محدودكردن آن به زمان، مكان وياگروهي خاص به گونه اي كه قابل جستجو باشد، آموزش داده مي شود. اهميت اين مرحله، در درك موضوع وفهم كامل سوال طرح شده توسط پژوهشگرنهفته است. دراين ارتباط، كتابداران با دانش ميان رشته اي كه دارند مي توانند ارتباط بين منابع اطلاعاتي مختلف وموضوع هارا شناسايي كنند و همين مهارت ها را به پژوهشگرنيز انتقال دهند( اقلیمی، مریم).

    وجوه سواد اطلاعاتی

    حال نظری می اندازیم به وجوه اصلی سواد اطلاعا تی؛ به اعتقاد بوندی (2004)، شش وجه یا شاخص هسته ای، زیر بنای سواد اطلاعاتی را تشکیل می دهد که عبارتند از:

    1)      درک و به رسمیت شناختن نیاز به اطلاعات از سوی فرد و توانایی تعیین محتوای نیاز اطلاعاتی؛
    2) درک نیاز به اطلاعات به صورت بسیار موثر؛
    3) توانایی ارزیابی انتقادی اطلاعات یافت شده و نیز ارزیابی روش جستجوی به کار گرفته شده برای دسترسی به اطلاعات؛
    4) مدیریت اطلاعات گردآوری شده؛
    5) توانایی ارائه مفاهیمی جدید با استفاده و درک اطلاعات یافت شده؛
    6) توانایی استفاده از اطلاعات به صورت کامل و با درک تمامی جوانب آن به صورت کامل( احمدیان را، حمیده، 1386).

    در ادامه مروری خواهیم داشت به سواد رسانه ای و پس از استخراج مفاهیم و شاخص های آن، وجوه سواد رسانه ای، و مهارت ها و توانایی های آن را بر خواهیم شمرد تا بهتر بتوان این دو مفهوم را از یکدیگر متمایز کرد.

    سواد رسانه‌اي[3] علاوه بر توانایی ملحوظ در سواد سنتي، كه همان توان خواندن و نوشتن بود، توانایي تحليل و ارزشيابي پيام‌ها و قدرت توليد و انتقال اطلاعات به ديگران در قالب‌هاي مختلف و با ابزار گوناگون را در انسان پديد مي‌آورد. اين‌گونه از سواد؛ با توانمند كردن انسان بر درك نحوه كار رسانه‌ها و نحوۀ معني‌سازي آنها، ماهيت و اهداف توليد پيام رسانه‌ها و تأثيرات و تكنيك‌هاي رسانه‌هاي گوناگون، او را از مصرف‌كنندگي صرف خارج كرده و در برابر اثرات رسانه‌ها مقاوم مي‌سازد. سواد رسانه‌اي در كنار آموختن خواندن ظاهر پيام‌هاي رسانه‌اي از رسانه‌هاي مختلف، مي‌كوشد خواندن سطرهاي نانوشتۀ رسانه‌هاي نوشتاري، تماشاي پلان‌هاي به نمايش درنيامده و يا شنيدن صداهاي پخش‌نشده از رسانه‌هاي الكترونيك را به مخاطبان بياموزد.(صبری، حمید، 1381) از آنجا که سواد رسانه ای  از دو دهه پیش با گسترش استفاده از اینترنت در کشور رایج شد در ابتدا به جای این مفهوم در مباحث علمی و آموزشی از عبارت سواد اینترنتی به طور گسترده ای بهره گیری می شد. در ادامه با در نظر گرفتن مفاهیم و شاخص های سواد رسانه ای وجوه آن را بر می شمریم  تا به درک هر چه بیشتر خوانندگان از تمایزات این دو مفهوم بیانجامد.

    وجوه سواد رسانه‌ای

    سواد رسانه‌ای یک موضوع چند وجهی است که قدرت درک مخاطبان از نحوه کارکرد رسانه‌ها و شیوه‌های معنی سازی در آنها را مورد توجه قرارمی‌دهد و می‌کوشد این واکاوای را برای مخاطبان به یک عادت و وظیفه تبدیل کند. سواد رسانه‌ای را می‌توان بستر منطقی دسترسی، تجزیه و تحلیل و تولید ارتباط در شکل‌های گوناگون رسانه‌ای و در همین حال تامین شرایط مصرف محتوای رسانه‌ای از منظر انتقادی دانست

    سه وجه سواد رسانه‌ای عبارتند از: الف: ارتقای آگاهی نسبت به رژیم مصرف رسانه‌ای و یا به عبارت بهتر تعیین میزان و نحوه مصرف غذای رسانه‌ای از منابع رسانه‌ای گوناگون که در یک کلام، همان محتوای رسانه‌هاست؛ ب: آموزش مهارت‌های مطالعه است یا تماشای انتقادی؛ ج: و تجزیه و تحلیل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی رسانه‌هاست که در نگاه اول قابل مشاهده نیست(شکرخواه، یونس، 1388)

     

    در واقع، سواد رسانه ای بر خلاف تصور عوام، مقابله با رسانه ها نبوده و بلکه مدیریت محتوا و توانایی شناسایی سودمند ترین پیام ها و مناسب ترین آنهاست. بدین منظورکاربر و استفاده کننده از رسانه باید فعالانه در میان خیل ابزارهای رسانه ای و شبکه ها دست به گزینش رسانه مطلوب و انتخاب بهترین پیام بزند و لذا لازم است قبل از مراجعه به رسانه ای از ماهیت و کارکرد آن رسانه آگاهی گافی داشته باشد که این مهم میسر نخواهد شد جز از طریق خود آموزی، فراگیری مهارت های لازم، اقزایش توانایی های سواد رسانه ای و تشریک مساعی با کارشناسان و صاحب نظران امر. از این رو در ادامه، برخی از مهم ترین مهارت های سواد رسانه ای و توانایی های مرتبط با سواد رسانه ای  که در تعریف فوق هم به آنها اشاره ای شد یادآوری می گردد:

    مهارت های سواد رسانه ای

    1)       مهارت دسترسی و استفاده از اطلاعات و محتوا( اهمیت خودآگاهی و توان افزایی)؛

    2)       مهارت تحلیل(توانایی حل مشکل) و ارزیابی آن؛

    3)       مهارت ارزیابی انتقادی( یا تفکر انتقادی)؛

    4)       مهارت تولید خلاق و ارتباط با پیام های رسانه ای

    اگر چه برخی از مهارت های بر شمرده شده با توانایی های سواد رسانه ای هم پوشانی دارد، با این حال می توان توانایی های لازم برای تحقق آن را به طور جداگانه در راستای آن مهارت ها به شرح ذیل از یکدیگر متمایز کرد. در واقع اگر بخواهیم فراتر از مهارت های یاد شده به قابلیت های دیگر با سوادان رسانه ای اشاره کنیم می توان برخي از توانایی‌هایي را كه مي‌توان در سايۀ تحصیل سواد رسانه‌اي كسب كرد اینگونه بر شمرد:

     

        توانایی‌هاي مرتبط با سواد رسانه‌اي

    1)     توانایی استفاده از تكنولوژي روز از جمله كامپيوتر، براي پردازش و توليد اطلاعات؛

    2)     توانایی نتيجه‌گيري در مورد روابط علّي و معلولي، ميان گزارش‌هاي رسانه‌ها و واكنش عمومي؛

    3)     توانایی تشخيص تأثير تحريف، كليشه‌سازي، تبليغات و خشنونت در رسانه‌هاي ديداري؛

    4)     توانایی تشخيص تفسير و بوجود آوردن تصويرهاي بصري؛

    5)     توانایی مصرف انتقادي و نه منفعلانه از رسانه‌ها؛

    6)      توانایی اتخاذ رژيم مصرف رسانه‌‌اي؛( كسي كه از سواد رسانه‌اي برخوردار است مي‌تواند به درستي تصميم بگيرد؛ كه چه مقدار و چگونه از غذاهاي رسانه‌اي استفاده کرده و در معرض چه بخش‌هائي از رسانه قرار بگيرد)؛

    7)      توانایی تجزيه و تحليل اجتماعي، سياسي و اقتصادي رسانه‌ها)کانسیداین و شکرخواه)

    با ملاحظه تعاریف ارائه شده برای هر یک از سوادهای رسانه ای و اطلاعاتی می توان اینگونه نتیجه گیری کرد که مفهوم سواد رسانه ای که پیش تر از آن به عنوان سواد اینترنتی هم یاد می شده است ناظر  و مبتنی بر مهارت های دسترسی و استفاده خود آگاهانه و هوشمندانه  از اطلاعات و محتوا، تحلیل و ارزیابی مسئله، ارزیابی منتقدانه و مهارت تولید خلاقانه و ارتباط گیری با پیام های رسانه ای بوده و دو عامل توانایی گزینش و استفاده از تکنولوژی مناسب، و توانایی تشخیص و تفسیر و انتقاد از جمله مهم ترین عوامل نشانگر سطوح سواد رسانه ای است؛ در حالی که در مفهوم سواد اطلاعاتی که در آغاز با تعبیر سواد کتابخانه ای بیشتر در میان کتابداران و پژوهشیاران کتابخانه ها رایج شد توانایی و مهارت تجزيه وتحليل سوال، جستجو و گزینش منابع اطلاعاتی، سازماندهی، استفاده و ارزشیابی آنها از مهم ترین شاخص های تعیین سطحی از سواد اطلاعاتی قلمداد می شود و لذا در این مفهوم، پایگاه های داده ها و اطلاعات خاصی چون اسناد و مدارک ، منابع مکتوب و دیجیتال و شیوه دسترسی و گزینش داده های مورد نیاز توسط کاربر دارای اهیمت خاصی پیدا کرده، اما در مفهوم سواد رسانه ای علاوه بر موارد فوق، کاربران باید فراتر از آن به عنوان کنشگری فعال، مهارت و توانایی های دیگری همچون ماهیت و کارکرد رسانه، انگیزه سنجی صاحبان رسانه، تحلیل روابط علی و معلولی پیام و گزارش های دریافتی و توانایی تشخیص و تمییز تحریف ها، کلیشه سازی ها، تفکیک و تحلیل تبلیغات و نقد هر یک را بخوبی کسب کند و همواره  با درک شناخت نیاز خود از خود سوال کند که از میان انبوه رسانه ها و شبکه های خبری و اطلاعاتی و نیز انبوه محتواهای تولید شده، کدامیک را برگزیند تا  بیشترین منفعت و سودآوری را در راستا ی پاسخگویی به نیازش برای وی رقم زند.

     

    منابع:

    http://vista.ir/article/213854

    http://hamshahrionline.ir/details/83516

    http://forsatedidan.blogfa.com/post-3.aspx

    http://akbarghandi.blogfa.com/

    https://fa.wikipedia.org/wiki



    [2] Information Literacy

    [3] Media Literacy


    این مطلب تا کنون 10 بار بازدید شده است.
    منبع
    برچسب ها : سواد ,رسانه ,توانایی ,اطلاعات ,استفاده ,مهارت ,سواد رسانه ,سواد اطلاعاتی ,     توانایی ,مفهوم سواد ,سواد رسانه‌اي ,     توانایی تشخيص ,
    وجوه تمایز بخش سواد رسانه ای از سواد اطلاعاتی و قابلیت های ضروری

تبلیغات


    محل نمایش تبلیغات شما

پربازدیدترین مطالب

آمار

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

آخرین کلمات جستجو شده